Friday, March 17, 2017

पुराणातील देव देवता ....एक सफर

मी काही फार देवदेव करणारी नाही पण त्या एका शक्तीवर विश्वास जरूर आहे. या साऱ्या विश्वाचा पसारा पाहिला की आपण त्या शक्तीला नक्कीच मानतो.

लहानपणापासून अनेक देव देवता आपल्याला भेटतात काही घरात, काही गावात तर काही पुस्तकात. आपण अनेक गोष्टी ऐकत आपली मते बनवतो.जसे आपण मोठे होतो तसे काय खरे काय खोटे याचा आपण विचार करायला लागतो. हल्लीच देवदत्त पटनाईक यांची काही पुस्तके आणि भाषणे ऐकली व काही गोष्टींचे संदर्भ लागत गेले.  सध्या त्यांच्या चालू असलेल्या फेसबुक वरच्या कार्यक्रमावर आधारित......

वेदात वर्णन केलेले देव हे जास्त निसर्गातले होते त्या नंतर सामान्य लोकांपर्यंत ज्ञान पोचवण्यासाठी पुराणे व इतर गोष्टींची निर्मिती झाली. तेव्हा अनेक प्रथा पद्धति व चिन्हे ...सिंबाॅल्स ची कल्पना उदयाला आली व या गोष्टी पिढी दर पिढी आजपर्यंत पोचल्या.वेदातले ज्ञान हे पाठांतराने एका पिढीतून दुसरीकडे जात होते. छंद मात्रा यात ते गायले जात असे. नंकर पुराणांचे लेखन झाले त्यानंतर काही वर्षांनी कॅलेंडर आर्ट निघाली. एक चित्र अनेक शब्दांचे प्रतिक असते आणि सामान्य माणसापर्यंत पोचते म्हणून भित्तीचित्रे देवळातील मूर्ती यांचा उदय झाला. नंतर कॅलेंडर व त्यावरील देवदेवतांची चित्रे सर्व जातीधर्मांच्या घरात पोचली.

हिंदू धर्मात एवढे देव आहेत.प्रत्येक देव हा एक विचार असतो. अनेक विचारांनी मिळून बनलेली ही समृद्ध परंपरा आहे. स्थल, कालानुसार यात बदल होतात. म्हणून एक देव विविध रूपात दिसत.

गाया मदर गाॅड मातृ देवता ही कल्पना सगळ्या कल्चर मध्ये आहे. आई ही जन्म देते म्हणून तिला जास्त महत्व दिले जाते. पृथ्वी ला माता म्हणून खूप संस्कृती मानतात. आकाश हे पिता स्वरूपात बधितले जाते. वेदात निसर्गाला खूप महत्व दिले आहे. सुरूवातीला भूमाता मग अनेक देवांची उत्पत्ती, त्यानंतर पुन्हा एक ईश्वर वाद असे साधारण चक्र आहे. इतर धर्मा मध्ये स्त्री देवता फार कमी दिसतात. हिंदू धर्मात बऱ्याच रूपात पूजल्या जातात. सप्तमातृका या पाषाणयुगाच्या आधीपासून सापडतात. पुराणात आणि वेगवेगळ्या काळात वेगळ्या आख्यायिका सापडतात. कधी त्या देवाचे शक्तीरूप म्हणून समोर येतात तर कधी देवांच्या मदतनीस म्हणून. नेहेमी समूहात असतात आणि रक्षणकर्त्या रूपात दिसतात. प्रत्येकीचे वाहन असते. गाया किंवा देवीरूपाबद्दल ही बरेच विचार आहेत. सुरूवातीला आदि मायेपासून सृष्टीची निर्मितीझाली असा एक विचार आहे. त्या नंतर जेव्हा मनुष्य कळप करून राहू लागला तेव्हा स्त्रीला जास्त महत्व देत असत कारण तिच्यात प्रजननाची क्षमता होती. नंतर हळूहळू हे महत्व कमी झाले.  स्वतंत्र व्यक्तिमत्व दाखवणाऱ्या या देवीची रूपे असतात. स्त्री व पुरूष यांना समान व मानाने वागवले जावे.

देवी  देवी म्हणजे प्रकृती निसर्ग.  निसर्गातून सगळ्याची निर्मिती होते.  निसर्गावर आपले नियंत्रण नसते. पुरूष रूपी मन असते आणि देवी म्हणजे निसर्ग. पुराणात त्याला स्त्री रूपात दाखवले आहे.  आदि शक्ती म्हणजे निसर्ग म्हणजेच देवी. भाग्य आणि ईच्छा किंवा काम आणि कर्म या दोन गोष्टीवर आपली समाजरचना झाली आहे. काही गोष्टी आपल्या हातात नसतात आपण त्या बदलू शकत नाही ते भाग्य किंवा कर्म आणि आपल्या मनाप्रमाणे जे करतो ते काम. विष्णू रूप हे प्रवृत्ती दाखवते तर शिव रूप हे निवृत्ती दाखवते. मनुष्याच्या आधी व नंतर निसर्ग असतो आपण त्याला आपल्या इच्छेने बदलू शकत नाही. त्यामुळे देवीला महत्व आहे.

सरस्वती ..  ही देवी शाळेत सगळ्यांना भेटतेच. पाटीपूजन करून या विद्येच्या देवीला आपण पूजतो.  या कुंदे.....या
श्लोकात सुंदर वर्णन केले आहे. ही विद्येची देवता मानली जाते. शुभ्र वस्त्र तिचे बाकी मोहमायेतले वैराग्य दाखवते. ती हंसावर बसलेली असते. हंस हा नीर क्षीर विवेकासाठी प्रसिद्ध आहे. त्याच्या पंखाला पाणी चिकटत नाही. अलिप्तता यातून दिसते.तिच्या हातात वीणा आहे. कवि लोक जे कल्पनेच्या साम्राज्यात वावरतात त्यांची ही देवी आहे. सृजनशीलता , ज्ञान हे सगळे बुद्धी व कल्पनेच्या जोरावर मिळते म्हणून या देवीचे महत्व.

दुर्गा  ही देवी सांगते सर्व भितीच्या अमलाखाली असतात. दुर्ग म्हणजे किल्ला जो रक्षण करतो. महिषासुर राक्षसाला या देवीने मारले. हा राक्षस सर्व देवांना त्रास देत होता तेव्हा देवांच्या आंतरिक शक्तीतून जे तेज एकवटले त्यातून या देवीचा जन्म झला. सगऴेराजा या देवीची पूजा करतात. वेगवेगळी वाहने दिसतात. कधी वाघ तर कधीसिंह. कधी व्हेज तरकधी बळी दिला जातो. माणसाला एक आंतरिक शक्ती व एक बाह्य शक्ती मदत करतात.  बाह्य शक्ती ही शस्त्रे सत्ता यातून मिळते.

काली  कालीचे रूप भयंकर असते. काळा रंग, वस्त्रे नाहीत, गऴ्यात रूंड माळा रक्त पिणारी. काली ही मातेच्या रूपात पूजली जाते. मनुष्य जेव्ह पशूसारखा व्यवहार करतो तेव्हा काली जन्म घेते. संहार होतो. सीता द्रौपदीवर अन्याय झाला तेव्हा त्या पण आपले रूप बदलतात.  निसर्गावर कोणी सत्ता गाजबू शकत नाही हे काली सांगते.

गौरी  सस्कृती माणसाच्या दृष्टीकोनावर अवलंबून असते.  प्रकृतीत कमतरता आहे म्हणून मनुष्य नीती नियम बनवतो. गौरी श्वेतवर्ण फुलांनी सजलेली, दागिने घातलेली असते. गौरी ही कन्येच्या रूपात पूजली जाते. देवी पूजनात नेहमी कन्या पूजन केले जाते. सभ्यता असेल तेथे गौरी वास करते व असभ्यता आली की कालीचा प्रभाव येतो.

गणपति ही महाराष्ट्राची ईष्टदेवता. सुखकर्ता दुखहर्ता अशी याची महती. लंबउदर हे संपन्नतेचे लक्षण मानतात. पूर्वी
धान्याची कमतरता होती तेव्हा भूक मिटवणे यासाठी पूजन केले जाते. वाहन उंदीर आणि कमरेला साप हे परस्यर विरोधी आहेत. ते एकत्र नांदतात जेव्हा भूक हा प्रश्न नाही.  हत्तीचे मुख सामर्थ्य दाखवते, या सगळ्या गोष्टींची कामना आपण गणपती पूजनात करतो. प्रत्येक चित्रातून काहीतरी सांगण्याचा प्रयत्न केला आहे.

मुरूगन
 हा गणपतिचा भाउ. हातात शस्त्र आणि तेजस्वी. भिती चा सामना करा असे तो सुचवतो.  हा उत्तरेत वेगळ्या रूपात तर दक्षिणेत वेगळ्या रूपात दिसतो. अनेक लोककथा व पुराणातील कथा त्याची महती सांगतात. दक्षिणेत त्याला दोन बायका तर उत्तरेत अविवाहित. त्याच्यासाठी हिमालय व गंगा काही प्रमाणात दक्षिणेत आणली म्हणून दक्षिण काशी व दक्षिण गंगा अशी नावे पडली असे सांगतात. देव हे वेग ळ्या काळात वेगळ्या रूपात बघितले जातात. सहा आया त्यालाआहेत ज्यात अग्नि व वायू यांचाही सामावेश आहे. देवांचा सेनापती मानला जातो. बायकांना या देवळात जाण्याचीबहुतेक ठिकाणी बंदी असते.


कलकी  आता कलियुग चालू आहे व कली अवतार घेउन जग नष्ट करणार अशी कल्पना आपण ऐकतो. हा घोड्यावर
पांढरे कपडे घालून येतो. आपल्या धर्मात प्रत्येक गोष्ट जन्माला येते व अंत पावते व परत जन्माला येते ही कत्पना आहे.


Saturday, January 28, 2017

खजुराहो एक शिल्पप्रवास

emblem

     





या वर्षी मध्यप्रदेशातील कान्हा, जबलपूर व खजुराहो या ठिकाणांना भेट दिली.

कान्हा... जंगल सुरेख. स्वच्छता वाखाणण्याजोगी.. गाईड उत्तम.. वाघाचे दर्शन झाले. सकाळच्या वेळचे जंगल फार सुंदर दिसले.जबलपूर ला धुवांधार धबधबा, ६४ योगिनी देउळ व भेडा घाट ला भेट दिली. भेडा घाट ला नर्मदेचे दर्शन झाले. दोन्ही बाजूला संगमरवरी कपारीतून बोट राईड घेतली.



म प्रदेशात रस्ते अतिशय खराब. तेवढीच माणसे बोलायला छान. आदरातिथ्य उत्तम. अधेमधे फार कमी गावे लागतात. माणसे जरा मागास वाटली. हाॅटेल बुकिंग करताना शक्यतो मध्य प्रदेश टूरीझम ची करावीत.

खजुराहो थोडेसे बाजूला आहे. आम्ही जबलपूरहून गेलो. शेवटचे ५० मैल खड्डयांचाच रस्ता आहे. इथे एवढा टूरिझम आहे तर सरकारने लक्ष घालून रस्ते सुधारायला हवेत. खजुराहोला १० व्या शतकातील २०-२२ देवळे आहेत. बरीच सुस्थितीत आहेत. चंडेल राजांच्या राजवटीत ही देवळे बांधली गेली. जवळच पन्ना येथील खाणीतला दगड वापरला आहे. साधारणपणे लढाईत विजय मिळाला की नवीन देउळ बांधले गेले. अशी ८५ देवळे होती असे म्हणतात. कालांतराने ही देवळे झाडीत झाकली गेली व नजरेआड गेली. या भागात विशेष काही पिकत नाही म्हणून पण शत्रू फार फिरकला नाही.तो जमाना डिजिटल नव्हता. टी व्ही सेल फोन सिनेमा अजून अस्तित्वात नव्हते. अशा वेळेस आपल्या राजेरजवाड्यांनी कलाकारांना आसरा देउन संस्कृती संवर्धनाचे मोठे काम केले आहे. यात शिल्पकारांचे योगदान फार मोठे आहे. त्यांनी जे देवळे सजवण्याचे काम केले आहे त्यामुळे आपण भूतकाळात डोकावून बघू शकतो आणि आपल्या पूर्वजांच्या रहाणी विषयी काही आडाखे बांधू शकतो.

एखादी लढाई जिंकली की त्या विजयाचे प्रतिक म्हणून विजयस्तंभ अथवा मंदिर बांधलेले दिसून येते.  १०००-१२०० वर्षापूर्वीची मंदिरे आजही चांगल्या स्थितीत पहायला मिळतात. चंडेल राजांच्या कारकिर्दीत खजुराहोची मंदिरे बांधली गेली. खजुराहो म्हणजे मिथुन शिल्पे असा आपला एक समज असतो. पण प्रत्यक्षात १० % शिल्पे अशा प्रकारची आहेत. रात्री  लाइट साउंड शो होता. साधारण पार्श्वभूमी कळण्यास उपयोग होतो.
   चांदण्या  रात्री  कार्यक्रम पाहिल्यास देवळे फार सुंदर दिसतात. 
 असे म्हणतात की खजुराहोत ८५ देवळे बांधली  होती त्यातील २०-२२ आता दिसतात. ही देवळे युनेस्को वर्ल्ड हेरिटेज च्या  अधिकारात असल्याने चांगल्या स्थितीत रहातील अशी आशा. तीन भागात ही देवळे विभागली आहेत. आर्किलाॅजिकल सर्व्हे तर्फे गाईडस् मिळतात अथवा आॅडिओ गाईड बुक्स आहेत. आम्ही गाईड घेतला....प्रश्न विचारता येतात.सर्वात प्रथम लक्ष्मण मंदिर पाहिले....इथे लक्ष्मणाचे देउळ कसे असे वाटत होते तेव्हा कळले की ते लक्ष्मण वर्मन याने बांधले आहे. हे देउळ बरेच सुस्थितीत आहे . सगळी देवळे मोठ्या चौथऱ्यावर आहेत. इथली देवळे नागर शैलीतली आहेत. पंचायतन पद्धतीने मेन देव मधे व बाजूला चार दिशाला चार छोटी देवळे आहेत. 
मंदिराच्या बाहेरच्या बाजूला भरपूर शिल्पे आहेत. बाहेर युद्धातील देखावे, लग्नाचा देखावा, वाद्यवृंद इत्यादी शिल्पे आहेत. देवळाच्या बाहेरच्या भिंतीवर चार प्रकारची शिल्पे आढळतात. सुरसुंदरी .. कुणी पायातला काटा काढते, कुणी सिंदूर लावते तर कुणी आरशात पहाते. त्रिभंग प्रकारातील बरीच शिल्पे आहेत. चेहऱ्यावर हावभाव सुंदर. मूर्तीना बाक दिल्याने सैंदर्यात भर पडली आहे. या शिल्पामध्ये एक प्रकारची लय आहे असे 
Laxman Temple
वाटते.  मदतनीस छोट्या आकारात दिसतात. तो त्यांचे स्टेटस दाखवण्यासाठी म्हणे...... केशरचनेचे वेषभूषेचे अनेक प्रकार दिसतात. साध्या दगडातून इतकी सुंदर शिल्पे वेगवेगळे भाव दाखवतात. त्या शिल्पकारांचे कौतुक करावे तेवढे थोड...नाव मात्र राजाचे होते . नाही म्हणायला शिल्पकारांसाठी म्हणून एक शिल्प इथे केले आहे.देवदेवतांची अनेक शिल्पे आहेत.  एका विचित्र प्राण्याचे शिल्प सगळीकडे दिसते"..आपल्या मनातले चांगले व वाईट याचे द्वंद्व दाखवले आहे. या सगळ्याबरोबर सेक्स दाखवणारी बरीच शिल्पे आहेत. तांत्रिक विद्या मानणाऱ्या लोकांचा प्रभाव या मंदिरांवर आहे असे म्हणतात तर काही लोकांच्या मते धर्म अर्थ काम मोक्ष अशा चार पायऱ्या ही शिल्पे दाखवतात. पूर्वी माझा असा समज होता की अशी शिल्पे फक्त खजुराहोतच आहेत पण ती अनेक मंदिरात दिसतात इतकी चांगल्या स्थितित नसली तरी...मग खजुराहो एवढ्या चर्चेत का?
या मंदिरात कुठेही सिमेंट वापरलेले नाही जोड काम इंटरलाॅक पद्धतीने सगळे दगड बसवले आहेत.हे अतिशय कौशल्याचे काम आहे. इथून जवळच असलेल्या पन्ना मधील खाणीतून सगळा सॅंडस्टोन वापरला आहे. आजही तिथे उत्तम प्रतीचा दगड मिळतो आहे. काही ठिकाणी रिलीफ शिल्पे दिसतात, म्हणजे दगडाना उउठावदेउन काम केले आहे. 

Kandaria Mahadeo front view
या नंतर कंडारिया महादेव हे सर्वात मोठे मंदिर आहे. या च्या प्रवेशद्वारावर सुंदर तोरण कोरलेले आहे ज्यावर यक्ष किन्नर व गांधर्व दिसतात. ते नेहमी अधांतरी दाखवतात. कंडारिआ म्हणजे गुहेत रहाणारा .या मंदिरावर पुन्हा तोच पॅटर्न दिसतो मूर्तींचा पण जास्त सुबक व मोठा आकार आहे. ८०० च्या हून जास्त शिल्पे या एका मंदिरात आहेत. ती बनवायला किती दिवस व कष्ट लागले असतील .आधी सगळे कोरीव काम होउन मग तेमंदिर नकाशाबरहुकुम बांधले गेले असे गाईड ने सांगितले. महादेव मंदिर पुढुन बघितले तर एकावर एक सात शिखरे दिसतात. हे सर्वात भव्य मंदिर विद्याधर राजाने बांधले आहे. महंमद गझनी ला हरवून आणि शेवटी तह करून ही जागा वाचवली होती. त्या विजया नंतर या देवळाची निर्मिती झाली. याच्या शिखरावर ८४ छोटी शिखरे दिसतात. ८४ लक्ष योनी नंतर मोक्ष प्राप्त होतो ही कल्पना मांडली आहे. कैलास पर्वत डोळ्यापुढे ठेवून ही रचना केली आहे. हळू हळू चढत जाणारी रचना देवळाला भव्यता प्राप्त करून देते.


बाहेरील भागात सप्तमात्रृका वाहनाबरोबर दिसतात. अग्नि व स्वाहा हे ही बघायला मिळतात. अग्नि ला अर्पण करताना जे स्वाहा म्हणतो तीच ही देवता. 

त्या नंतर जगदंबी , चित्रगुप्त व विश्वनाथ मंदिरे पाहून बाहेर असलेले ११ फुट शिवलिंगाचे मंदिर पाहिले. हे सर्वासाठी खुले आहे व पूजा होते. बाकी आतील मंदिरात गाभाऱ्यात मूर्ती आहेत पण पूजा होत नाही. 
काही अंतरावर असलेले चतुर्भुज मंदिर दुसऱ्या दिवशी सकाळी बघितले. शिवाचा मुकुट, बु्द्धाचा चेहरा, विष्णूचे अंग व कृष्णाची बासरी ची पोज असे या मूर्तीचे वर्णन करतात. या मंदिरावर मिथुन शिल्पे नाहीत. कुठे न दिसणारे नरसिंहीणी चे शिल्प आहे. गंगा यमुना हे शिल्प ही दिसते.

 शिल्पकडेदोनवेगळ्या  पाहिल्यास वेगळे भाव दिसतात. 
  केस पुसत आहे आणि तिच्या केसातले पाण्याचे थेंब पाहून एक हंस फसला आहे व मोती म्हणून त्याकडे बघत आहे. असे अनेक बारकावे या शिल्पात आहेत व गाईडस ते सगळे दाखवतात. 

अजून एक गंमत म्हणजे गाईड आरशाचा तुकडा घेउन उन्हाचा फायदा घेउन कवडसे पाडून बारकावे दाखवतात.
देवळाच्या अलिकडे वराह टेंपल आहे. एका दगडातून कोरलेले वराह अवताराचे शिल्प आहे. हात लावून लावून दगड गुळगुळीत होऊन मेटल चा वाटतो. त्याच्या मुखात वीणावादन करणारी सरस्वती तर दोन्हीबाजूला मिळून नवग्रहांच्या प्रतिमा आहेत. ३३ कोटी देवांचे प्रतिनिधी म्हणून ३३३ छोट्या सुबक प्रतिमा काढल्या आहेत. अगदी छोटे असले तरी शिल्पकलेचा उत्तम नमुना आहे हे देउळ म्हणजे.या सगळ्या मंदिरात दशावतार भेटत रहातात.



















चित्रगुप्त मंदिरात सूर्याचे रथामधले शिल्प तसेच १० मुखी विष्णू चे चित्र आहे. ही विशेष कुठे न दिसणारी शिल्पे आहेत.

या मंदिराची कामसूत्र टेंपल अशी जाहिरात न करता जास्त लोकांनी भेट दिली पाहिजे.

या देवळांनी बरीच माहिती पुराणतील गोष्टी व अप्रतिम कारागिरी दाखवली हे नक्की.






war scene


vadyavrunda



Sundar toran eka dagdatun 


sanskrut shilalekh


Chaturbhuj Mandir

chaturbhuj Mandir Murti
sculptures in three layers

Outer side carvings
Shilpkaransathi shilp

temple recently found in outskirts







Tuesday, August 4, 2015

ओरेगॉन एक सुंदर प्रवास



या वर्षी समर मधे ओरेगॉन  या राज्यात प्रवासाला जायचे ठरवले. स्प्रिंग मध्ये तिथे थोडे थंड व पाऊस असतो. ओरेगॉन  राज्यात क्रेटर लेक, माउंट हूड, धबधबे, लेक्स, समुद्र किनारे, वालुकामय प्रदेश अशी निसर्गाची भरपूर रूपे बघता येतात. हा भाग हायकर्स व फोटोग्राफर्स यांच्यात जास्त प्रसिद्ध आहे.

आम्ही ६ दिवसात ९०० मैलाचा एक राउंड केला व बरीच ठिकाणे पाहिली. रस्ते अतिशय सुंदर, एकही पॉटहोल लागले नाही. अगदी छोट्या गावात वा रिमोट जागेतही सुंदर रस्ते आहेत. पोर्टलॅंड हून अनेक डे ट्रीप्स करता येतात.  आपल्या आवडीप्रमाणे ठिकाणे निवडू शकतो. क्रेटर लेक अगदी साउथ ला व जरा रीमोट आहे.




दिवस१ - पोर्टलँड सिटी -- विमानातून माउंट हूड चे मस्त दर्शन झाले. हा माउंटन पहिले २-३ दिवस बाहेर पडले की सतत दिसत हेता. पहिल्या दिवशी वॉशिंग्टन गार्डन पाहिली. खूप मोठी आहे. आम्ही फक्त जापनीज गार्डन व रोज गार्डन पाहिली. गाईड बरोबर एक टूर केली.  इथली ट्रिम केलेली झाडे जनरली असिमेट्रिक असतात. पूल, छोटा तलाव, मासे, धबधबा.  झेन गार्डन(वाळू चा वापर) व टी हाउसेस ही एलिमेंटस जापानीज गार्डन मध्ये दिसतात. रिसायकल मटेरिअल जसे जुन्या फरशा विटा ही वापरण्याची पद्धत आहे. इथे एक जपान मधे बनवलले टी हाउस आहे.  बागेबाहेर अशुभ गोष्टी दूर रहाव्या म्हणून एक चिन्ह लावलेले असते.  एका दगडावर हायकू कोरलेले आहे. स्प्रिंग मध्ये गेलात तर चेरी ब्लाँसम बघता येतो.


















रोज गार्डन ही छान होती. अनेक गुलाबाच्या जाती लावून  इथेत्याचे टेस्टींग केले जाते. जुन जुलै मध्ये जास्त फुले बघायला मिळतात.
रात्री ४ जुलै चे फायरवर्कस रिव्हर फ्रंट वर पाहिले. खूप लोक जमून मजा करत होते, एक प्रकारची जत्राच होती. लहान बाळांपासून ते आजी आजोबांपर्यंत सगळे पार्टी मूड मध्ये होते.

दिवस - २ - पोर्टलँड ते हूड रिव्हर ...  अतिशय सिनिक रस्ता आहे. जाताना हायवे घेतला व परत येताना जुना कोलंबिया हाय वे घेतला. साधारण ६५ मैल वन वे. वाटेत मल्टनोमा वॉटरफॉल पाहिला. हा टिअर टाईप आहे. म्हणजे टप्पे घेत खाली येतो. ६५० फूट आहे. या हाय वे वर ७०-८० मैलात ९० च्या आसपास धबधबे आहेत. रस्त्यावरून दिसणारे थोडेच, बाकी बघायला १-६ मैल हायकिंग करावे लागते.  हाईक्स छान आहेत, वाटेत भरपूर झाडी असल्याने बाहेर ९० टेंपरेचर असले तरी आत गारवा होता. आम्ही हॉर्स टेल, पोनी टेल, वकीनाका इथे मस्त हायकिंग ची मजा घेत धबधबे पाहिले.





 पोनीटेल किंवा अप्पर फॉल ला तुम्ही फॉल च्या मागे जाउ शकता.  हा प्रकार फार मस्त आहे. मल्टनोमाला पण वर जाता येते. पोनी टेल हा प्लंज टाइप वाॅटरफाॅल आहे, म्हणजे डायरेक्ट उडी घेउन खाली येतो. आपल्या खंडाळ्याच्या घाटाची आठवण झाली, फरक एवढाच की ते धबधबे फक्त पावसाळ्यात दिसतात तर हे बारमाही.  सगळीकडे भरपूर गर्दी होती. अगदी म्हातारे पण तरूणांना लाजवतील असे डोंगर चढत होते.



जाताना मेन हाय वे वर बोनव्हील धरण आहे. कोलंविया रिव्हर ला काबूत ठेवण्यासाठी अनेक धरणे बांधली आहेत.
त्यापैकी हे एक. तेथे फिश हॅचरी व फिश लॅडर पाहिले. सालमन व इतर मासे पाण्याच्या प्रवाहा च्या उलट दिशेने येतात ते बघायला गंमत वाटते. त्यासाठी पाण्यखाली शिड्या केल्या आहेत. इथे या माशांची मोठ्या प्रमाणावर पैदास होते.व त्याचा
जगभर व्यापार होतो.  सालमन जातीचे मासे इथून थेट अलास्का पर्यंत जातात व परत येतात, कसा काय रस्ता लक्षात ठेवतात देव जाणे. माशांचा उपयोगात नसलेला भाग कापून त्यांना सोडतात, असे मासे सापडले तर ते हॅचरी चे आहेत असे समजतात . या माशांचे वय ३ वर्षे असते. अंडी घातली की ते मरतात. ही माहिती देण्यास तिथे बरीच लोक होती. एकंदरीत बराच अभ्यास व रिसर्च करून हा सगळा बिझिनेस केला जातो. तास दीड तासाचा हा स्टॉप नक्कीच घेण्यामारखा.

नंतर हूड रिव्हर हे छोटे पण टुमदार गाव लागले. नदीवर काईटफ्लाईंग व इतर वॉटर गेम्स फेमस. आम्हाला फ्रूट लूप मधे इंटरेस्ट होता. थोडी शोधाशोध करावी लागली. आधीच नकाशा बरोबर ठेवला तर सोपे जाते. गावाबाहेर अनेक एकरात फ्रूटस ची प्रचंड लागवड आहे. सिझन प्रमाणे चेरी, सफरचंद, पेअर, पीच,स्ट्रॉबेरी, ब्लूबेरी, ब्लेकबेरी यांची लागवड होते. झाडे फळांनी एवढी लगडलेली होती की बस... इथली हवा व माती या फळझाडांना पोषक आहे. पीचेस, व चेरीज खरेदी करून निघालो फ्रेश फ्रॉम द फार्म..
परत पोर्टलेंडला जाताना २ वॉटरफॉल्स पाहून हॉटेलवर गेलो. वाटेत व्हिस्टा पॉईंटवरचा सूर्यास्त बघण्यासारखा.
दिवस २ - पोर्टलँड ते माउंट हूड ते बेंड -  सकाळी लवकर निघालो. माऊंट हूड ला जाण्यासाठी २६ ईस्ट हा सिनिक रूट घेतला. दोन्ही बाजूला हिरव्या ऊंच झाडांच्या भिंती सोबतीला होत्या. सुरूवातीला माऊंट हूड अधून मधून दर्शन देत होता.  वाटेत रॉक्स व हरणापासून सावध अशा पाट्या होत्या तसेच स्नो पार्क व चेन अपलोड असेही बोर्ड दिसले. रस्ते इतके स्मूथ आहेत की थंडीत टायर वर चेन कव्हर लावून जावे लागते हे नव्याने कळले तसेच स्नो मधे घाटात गाडी पार्क करण्यासाठी स्नो पार्क ही पाटी सारखी दिसत होती. या स्टेट मध्ये आपण आपल्या गाडीत गॅस भरू शकत नाही, त्यांची माणसे येउन भरतात, भारताची आठवण झाली.
आजचा पहिला टप्पा मिरर लेक चा हेता, याचे बरेच फोटो पाहिले होते व वाचले होते. रस्त्यात एक छोटीशी पाटी आहे, लक्ष ठेवावे लागते. पार्किंग लिमिटेड. आमच्या लवकर निघण्याचा फायदा म्हणून पार्किंग मिळाले. आत जाताना अगदी छोटा पूल आहे, आत एकदम गर्द झाडी व सावली आहे. इतक्या दाट झाडीतून ट्रेक चा माझा पहिलाच अनुभव. हा ट्रेक १.५ मैल वन वे आहे, वाटेत एक देन ठिकाणी दरडी कोसळल्या होत्या, कधी खाली कधी वर असे बरेच चाललो. सगळ्या प्रवासात माऊंट हूड दिसत नाही त्यामुळे शेवटी नक्की काय दिसणार असे वाटत होते, शेवटी लेक दिसला पण प्रतिबिंब कुठे दिसेना, मग लेकच्या बाजूने अजून एक मैल फेरी मारली व समोर सुंदर दष्य दिसले. माऊंट हूड च्या डोक्यावर ढगांचे हूड तयार झाले होते, मस्त फोटो मिळाला. नंतर टिंबरलाईन लॉज, माऊंट हूड वर गेलो. हवा स्वच्छ होती त्यामुळे डोंगर मस्त दिसला. इथे १२ महिने स्कीईंग चालते. सुटी असल्याने छोट्यांची पण गर्दी होती, अगदी सराईतासारखी मुले स्की करत होती. हे लॉज लोकल लाकूड वापरून बांधले आहे. एका बाजूला  माऊंट हूड व एकीकडे डोंगर रांगा बघत मस्त लंच केले व पुढचा टप्पा गाठला.




ला पाईन ला पोचेपर्यंत  हिरवी झाडी ते रखरखीत वाळवंट व ९७ डि ते ६० असा फरक अनुभवला. शिवाय १५ मिनिटांचे वादळ जोरदार पाऊस व मोठ्या गारा हे सग़ळे निसर्गाचे रौद्र रूप दाखवून गेले. बेंडपासून अजून एक सिनिक रूट आहे त्याला लेक हायवे म्हणतात, त्यावर थ्री सिस्टर्स हे स्नो कॅप्ड ३ डोंगर दिसतात.

दिवस - ३ - ला पाइन ते चेमूल्ट ते क्रेटर लेक -
चेमूल्ट हे अतिशय छोटे गाव आहे. लोकवस्ती ६००. इथे १९२९ मध्ये बांधलेल्या एका हॉटेलात राहिलो. रेल्वे कामगारांसाठी त्या सुमारास बांधलेले. मनात जरा धाकधूक होती पण क्रेटर लेक पासून फार दूर नाही. क्रेटर लेक ला नॉर्थ  एंट्रन्स ने पोचलो.  हा रस्ता बराच एकाकी आहे.

 लेकच्या रिम रोड वरून ३५-४० मैलाची प्रदक्षिणा आहे. अनेक ठिकाणी लेक बघण्यासाठी लुक आउट्स आहेत.
लगेच क्लीटवूड ट्रेल ने खाली लेकपर्यंत गेलो. खूप सुंदर ट्रेल आहे. साधारण एका मैलात ७०० फूट चढ असल्याने वर येताना दमछाक होते. वाटेत झाडे व बसायला बाके आहेत. मागे बघताना पाण्याचा सुंदर रंग दिसतो. प्रत्येक फोटो हा पिक्चर परफेक्ट वाटतो.  लेक मधे बोट टूर आहे पण पावसाची शक्यता असल्याने आम्ही घेतली नाही. उन्हामध्ये पाण्याचा रंग मस्त दिसतो.  निळ्या रंगाच्या खूप छटा दिसतात.६ मैल रूंद व १९०० फूट खोल असलेले हे व्होल्कॅनोने बनलेले क्रेटर आहे. फक्त पावसाचे व बर्फाचे पाणी यात येते म्हणून खूप शुद्ध पाणी आहे.  लेक मधे १२४-१४० फूट पर्यंत खाली डिस्क सोडून दाखवतात.  आपण ती नीट बघू शकतो, इतके पाणी शुद्ध आहे. खरे वाटत नाही ना..

निसर्गाचा हा चमत्कार सगळ्यांना बघता यावा हे एका लहान  मुलाच्या हट्टाने घडले आहे.. मि स्टील ग्लॅडस्टोन याच्यामुळे आपण हा चमत्कार आज पार्क रूपात बघू शकतो. हा क्रेटर लेक सगळ्या लोकांपर्यंत पोचावा यासाठी त्यानी १७ वर्ष काँग्रेस चा पाठपुरावा केला.  रेंजर टाॅक मध्ये ही माहिती कळली. इथला सूर्यास्त व सूर्योदय बघण्यासारखा. आणि हो रात्रीचे आकाश व तारे केवळ अप्रतिम. लेकच्या कडेने ऊंच कडे आहेत,  डोंगरांची धूप खूप झाली आहे. हा खडक व्होल्कॅनिक असल्याने त्याची धूप वेगळी जाणवते. बर्फात याचे एक वेगळे सौंदर्य दिसते.
दिवस - ४ - चेमूल्ट ते सेलम - हायवे १३८ हा सिनीक राउट घेतला. ९० माइल्स चा सुंदर नागमोडी रस्ता आहे. दोन्ही बाजूला उंच गर्द झाडी व वाटेत अनेक धबधबे. याला हायवे ऑफ  वॉटरफॉल असेही म्हणतात. फ्लायफिशिंग हा इथला फेमस गेम आहे. कडेने उम्पका रिव्हर, बाजूला उंच झाडी व घाटाचा नागमेडी रस्ता सतत आपल्याला फिरवत असतो. ७०००फूटापासून सपाटीवर आणून सोडतो.
आम्ही वाटेत २-३ धबधबे पाहिले. त्यातला टोकेटी फॉल्स हा पंचबोल टाईप होता. १ ते २ मैलाच्या हायकिंग नंतर पाणी इतक्या सुंदर रूपात समोर येते की बस् .. टोकेटी फॉल्स आधी एका गोल जागेत पडून तिथे चक्क पाण्याचा भोवरातयार होतो व मग हा फाॅल खाली उडी घेतो.  या ट्रेल वर जिने भरपूर होते.  वॉटसन फॉल चा हाईक पण मस्त होता. सगळीकडे डिफिकल्टी लेव्हल, अंतर, व इतर माहिती थोडक्यात लिहिलेली आहे.

या रस्त्यावर लेक्स व धबधबे भरपूर. डास मात्र आहेत तेव्हा रिपेलंट नेलेले बरे. या नंतर सेलम येथे मुक्ाम केला. ही ओरेगॉन ची राजधानी पण शहर खूप मोठे नाही.

दिवस - ५ - सेलम ते सी साईड


सेलम हून सकाळी निघून कॅनन बीचला गेलो. हा रस्ता पण अतिशय सुंदर आहे, वळणे जरा जास्त आहेत. बीचवर लो टाईडला पोहोचू असे प्लॅन केले होते. या बीचवर एक २७३ फूट ऊंच मोनोलिथ आहे. बाजूलाही छोटे खडक आहेत.


ओहोटी च्या वेळेस हे खडक उघडे पडतात व त्या खालचे टायडल पूल्स आपण बघू शकतो.  त्यात सी वीडस, सीॉनिमॉन,स्टार फिश, मसल्स व क्रॅब दिसतात. हे टायडल पूल्स काही तास पूर्ण पाण्याखाली व काही तास उन्हाला एक्स्पोज असतात. गार गरम वारे, लाटांचे तडाखे, कधी पाण्याखाली तर कधी पाण्याशिवाय अशा सगळ्या परिस्थितीत हे प्राणी जगतात हेपाहून खूप आश्चर्य वाटते. सृष्टीतली ही विविधता बघण्यासारखी.
याच बीचवर जो मोठा खडक आहे त्याला हेस्टेक म्हणतात, त्यावर ३-४ महिने सी गल्स येऊन अंडी घालतात व आपल्या पिलांना वाढवतात. इथे २-३ दुर्बिणी लावून ठेवल्या होत्या व त्यातून पक्षी छान दिसत होते घरट्यातले. व्हॉलेंटिअर्स मुळे हे शक्य झाले. पिले घरट्यातून बाहेर पडली की पक्षी दुसरीकडे जातात व पुढच्या वर्षी परत येतात, त्यांच्या जी पी एस सिस्टीमला मानले पाहिजे,  कशा जागा लक्षात ठेवतात देव जाणे.
यानंतर अॅस्टोरिया येथे गेलो ३० मैलावर आहे कॅनन बीच पासून. या भागातून खूप मोठ्या प्रमाणात व्यापारी जहाजांची ये जा चालते. ज्या ठिकाणी कोलंबिया नदी पॉसिफिक ला मिळते, त्या जागेला कोलंबिया बार म्हणतात. नदी समुद्राला मिळालेली बघण्याचा माझा पहिलाच अनुभव. ही नदी प्रचंड मोठी आहे, गंगेची आठवण आली. जिथे नदी व समुद्र मिळतात तेथे प्रचंड लाटा व खूप फोर्स असतो.  १७०० ते २०० या दरम्यान इथे २००० बोटी बुडल्या म्हणून या जागेला ग्रेव्हयार्ड ऑफ पॉसिफिक म्हणत. हळूहळू इथे प्रशिक्षित बार पायलटस् तयार झाले, आजही त्यांच्या उपस्थितीशिवाय एकही बोट पुढे जाउ देत नाहीत. ही सर्व माहिती देणारे मारटाईम म्युझिअम आहे,  प्रत्यक्ष वापरली गेलेली बोट आपण आतून बघू शकतो. ही नदी ६ तास एका दिशेने व ६ तास दुसरीकडे  वहाते. भरती ओहोटी नुसार. जवच्या एका गावापर्यंत पाणी खारट असते व परत गोडे असते. या नदीवर ४ मैल लांबीचा पूल आहे जो वॉशिंग्टन स्टेट ला जातो. अॅस्टोरियाला बोटींच्या व्यापारामुळे महत्व अजूनही आहे. इथे एका टेकडीवर टॉवर आहे ज्यावर ही सगळी डेव्हलपमेंट चित्ररूपात काढली आहे.  पूर्वी इथे फरचा व्यापार मोठ्या प्रमाणावर चाले. लुईस व क्लार्क  त्यांच्या प्रवासात या रस्त्याने पॅसिफिक समुद्रापर्यंत गेले, त्यावेळी हा प्रवास किती खडतर असेल याची कल्पना येते पण त्यांच्यासारख्या धाडसी लेकांमुळे  हे मार्ग आपल्याला खुले झाले.
यानंतर सीसाईड येथे मुक्काम केला हॉटेलमागेच बीच होता. वाटेत पार्क आहे तिथून समुद्र सुंदर दिसतो.

दिवस - ६ - सी साईड ते पोर्टलँड ृ शेवटच्या दिवशी पुन्हा एकदा बीचवर जाउन आलो.  परत घाटाच्या सुंदर रस्तयाने पोर्टलँडला आलो व घराच्या दिशेने निघालो. या ६ दिवसात जवळजवळ ८००-९०० मैल फिरलो.  पाण्याची अनेक रूपे पाहिली. कधी माउंट हूड चा बर्फ, कधी समुद्र किनारे, कधी क्रेटर लेक सारखे लेक तर कधी कोलंबिया अथवा इतर नद्यांवरचे धबधबे. निसर्गाच्या जवळ गेल्यासारखे वाटले.    सुंदर रस्ते व घाट, चविष्ट सी फूड  जोडीला होतेच. एकंदरीत ही ट्रीप बरेच काही शिकवून गेली.





Wednesday, April 23, 2014

पंतप्रधान कालचे व उद्याचे....नक्कीच महत्वाचे

पंतप्रधान कालचे व उद्याचे....नक्कीच महत्वाचे

सध्या सगळीकडे निवडणूक व पंतप्रधान कोण होणार याची चर्चा चालू आहे. देश प्रगतिपथावर ठेवण्यात पंतप्रधान महत्वाची भूमिका बजावतात. त्यांची व्हिजन महत्वाची असते. भारताला स्वातंत्र्य मिळाले. नवीन देशाची घडी बसवताना किती अवघड गोष्टींना तोंड द्यावे लागले हे आपण इतिहासात बघतोच. आपण जर गेल्या ५०-६० वर्षाचा कालखंड पाहिला तर    प्रत्येक पंतप्रधानाने कारकिर्दीत एखादा तरी महत्वाचा निर्णय घेतला आहे. सुरूवातीला विरोध पत्करून घेतलेल्या निर्णयावर ठाम राहिल्याने पुढे त्याचे काय परिणाम झाले ते आपण आपल्या आयुष्यात बघू शकतो. तेव्हा आणि आता असा तुलनात्मक विचारही करू शकतो. कुणालाही हे पद मिळाल्यावर आरामात सत्ता उपभोगता आलेली नाही.

सुरूवातीला सगळ्या संस्थानांना एकत्र आणणे हे मोठे काम होते. आज आपण परत स्वतंत्र तेलंगणा आणि इतर काही स्वतंत्र राज्यांच्या मागण्या बघतो. आजचे नेते व पूर्वीचे राज्यकर्ते बघताना त्या काळात शिकलेली मंडळी खूप भाग घेत होती असे दिसते. बरेचसे वँरिस्टर झालेले लोक, आंदोलनात भाग घेतलेले लोक काम करत होते. आजही काही चांगली शिकलेली मंडळी आहेत पण कमी शिकलेली, क्रिमिनल चार्जेस वाली ही खूप दिसतात.

पंडित जवाहरलाल नेहरू ... पहिले पंतप्रधान. ब्रिटीश देश सोडून जाताना सगळ्या गोष्टी खिळखिळ्या करून गेले होते. विज्ञानाशिवाय प्रगति नाही हे पंडित नेहरूंनी ताडले होते. त्यासाठी देशात आय आय टी ची स्थापना त्यांनी केली. खरगपूर येथील एका जेल मध्ये पहिल्या आय आय टी ची स्थापना झाली.आज देशात १६ आय आय टी आहेत आणि आपण सगळे जाणतोच की या तंत्रज्ञांना जगात किती मान मिळतो ते. देशाला परकीय वित्त मिळवून देण्यात यांचा मोठा भाग आहे. अणू उर्जा प्रकल्प त्यांनीच चालू केला. डाॅ होमी भाभा यांचा फार मोठा हातभार या प्रकल्पात होता. नेहरूंनी अजून एक महत्वाचे केलेले काम म्हणजे भाक्रा नानगल प्रकल्प. देशातील सर्वात मोठे व जगातले दोन नंबरचे हे धरण. काही राज्यातील पिकपाण्याची मोठी समस्या दूर झाली हे आपण आजही बघतो.

लाल बहादूर शास्त्री ... फक्त १८ महिने शास्त्रीजी पंतप्रधानपदावर होते.  तेव्हा देशात धान्याची मोठी समस्या होती. भूकबळी जात होते. अमेरिकेकडून गहू आयात केला जात होता. हा गहू विशेष चांगल्या प्रतिचा नव्हता. जय जवान जय किसान हा नारा देउन हरीत क्रांति ची सुरवात करण्याचे श्रेय शास्त्रीजींना जाते. त्यांनी राहत्या घरी धान्य पिकवले. आठवड्यातून एक दिवस  उपास करण्याचा संदेश दिला आणि आपल्या मुलांनाही तो करायला लावला. देशात वर्षाला दोन पिके घेणे, धान्याचे प्रदर्शन खेड्यात करणे असे करून शेतकरी वर्गाला गोष्टी पटवून दिल्या. डॅा स्वामिनाथन यांनी या हरीत क्रांति च्या कामात मोठे योगदान दिले. आणंद येथे सहकारी तत्त्वावर दूध उत्पादक संघाचे काम कसे चालते याचा शास्त्रीजींनी  अभ्यास केला व वर्गिस कुरीअन यांच्या सहाय्याने अमूल --आनंद मिल्क युनिअन  ची स्थापना केली. १९६५ - १९७० डेअरी डेव्हलपमेंट ---अॅापरेशन फ्लड नावाने झाली. या सगळ्यामुळे देशातील- खेड्यातील रोजगार वाढला. आज आपण सगळे बघतोच आहोत की देश सध्या अन्नधान्याच्या बाबतीत, डेअरी उत्पादनात किती समृद्ध आहे ते.

इंदिरा गांधी.... या जेव्हा पंतप्रधानपदावर आल्या तेव्हा पूर्व पाकिस्तानात स्थिती गंभीर होती.  लाखो निर्वासितांचे लोंढे बिहार, त्रिपुरा, प बंगाल अासाम येथे य़ेत होते. देशाची आर्थिक स्थिती वाईट होती. मुजीबूर रहमान मुक्तिवाहिनी ची आघाडी सांभाळत होते. अशा वेळेस जनरल के माणेकशा यांच्या सहाय्याने दिलेला लढा केवळ धाडसी निर्णय होता. नौसेने ने यावेळेस बंगालची खाडी संभाळली तसेच प पाकिस्तान चे हल्ले परतवले. केवळ १६ दिवसात जनरल नियाजी नी सरेंडर केले. अमेरिकन युद्धनौका पोचायच्या आत बांगला देश अस्तित्वात आणणे सोपे नव्हते. त्यांनी असेच अनेक निर्णय घेउन देशाला प्रगति पथावर नेले पण १९७५ ला लावलेल्या इमर्जन्सी मुळे त्या निवडणूक हरल्या. ४२ वी घटना दुरूस्ती महागात पडली.

मोरारजी देसाई..... यांनी ४३-४४ वी घटना दुरूस्ती करून मूलभूत अधिकार परत दिले. परत इमर्जन्सी लावणे अवघड करून टाकले. राष्ट्रपती ना सगळे निर्णय लेखी स्वरूपात सादर करणे गरजेचे केले व कोर्ट सक्तीचे केले. या वेळेस तयार झालेली जनता पार्र्टी ही इंदिरा गांधीच्या विरोधातील होती त्या नेत्यात फूट पडली व परत इंदिरा गांधी निवडून आल्या.

राजीव गांधी.....सूचना प्रसार मंत्रालयात हवामान खात्याचे अंदाज वर्तवण्यासाठी कॅाम्प्युटरची गरज पडत असे. हे तंत्रज्ञान अमेरिकेने भारताला दिले होते. जेव्हा अजून चांगल्या कॅाम्प्युटरची आवश्यकता होती तेव्हा अमेरिकेने मदत करण्यास नकार दिला. त्या वेळेस विजय़ भटकर यांच्या सहाय्याने सी डॅक ची स्थापना झाली व ३ वर्षात भारताने आपला परम हा सुपर संगणक बनवला. अमेरिकेना जेव्हा मदत नाकारली तेव्हा  असाच भारताचा फायदा झालेला आहे. संगणक हा रोजगार काढून घेइल म्हणून खूप विरोध राजीव गांधींना सहन करावा लागला. लोकांनी हरताळ केले. हा सगळा विरोध बाजूला ठेवून राजीव गांधींनी संगणक क्षेत्र पुढे नेले याला कारण त्यांची व्हिजन. आज आपण बघतोच आहोत की भारत या क्षेत्रात अग्रेसर आहे आणि मोठ्या प्रमाणात रोजगार देत आहे. १९८४ मध्ये बी पी ओ टेलिकॅाम टेक्नॅालॅाजी खेडोपाडी पोचवण्याचे श्रेय त्यांनाच जाते. शहाबानो केस सारखे महत्वाचे खटले त्याच्याच काळात झाले आणि श्रीलंके चे युद्धातही चांगले काम केले. त्यांनी केलेली ५२ वी घटना दुरूस्ता मात्र कित्येक लोकांना पटली नाही.  त्यावेळी संसद सदस्य सतत पार्टी बदलत असत. हे थांबवण्या साठी ही घटनादुरूस्ती केली गेली. पार्टी च्या निरोधात मत देणे अगर पार्टी बदलणे म्हणजे सदस्यत्व गमावणे. जर पार्टी ने तुम्हाला काढले तर मात्र सदस्यत्व रहाते. या नंतर भ्रष्टाचाराचे आरोप लागल्याने नवीन पंतप्रधान आले.

व्ही पी सिंग.... त्यांचे महत्वाचे योगदान म्हणजे मंडल आयोग. २७ टक्के जागा अन्य मागास लोकांना मिळाल्या. या निर्णयावर खूप दंगे झाले. पण निदान आज खूप ठिकाणी मागास वर्गातील तोकांना राजकारणात यायची संधी मिळाली व त्यांनी चांगले कामही करून दाखवले.

चंद्रशेखर ... कुवेत वॅार मुळे तेलाचे भाव भडकलेले होते. कर्ज वाढलेले आणि परकीय चलन संपत आलेले. त्या नेळेस सोने गहाण ठेवण्याचा निर्णय घ्यावा लागला.

पी व्ही नरसिंहराव....१९९१..आर्थिक स्थिती सुधारण्याची मोठ्या प्रमाणात गरज होती. त्यासाठी अर्थमंत्री मनमोहनसिंग यांनी आर्थिक उदारीकरण केले. यापूर्वी सरकारचा कंट्रोल सगळ्या गोष्टींवर होता तो कमी करून विदेशी कंपन्यांना बिजिनेस साठी परवानगी दिली. या गोष्टीच आपल्या आर्थिक राजकारणावर झालेला परिणाम आपण बघतच आहोत.

देवी गौडा.. यांच्या राज्यातही हे धोरण चालू राहिले. १९९६ मध्ये पी चिदंबरम यांनी उद्योगावरच्या टॅक्स चा सरचार्ज काढला व टॅक्स दर कमी केला.१०य२०य३० या ब्रॅकेट मध्ये टॅक्स बसवला व ड्रीम बजेट सादर केले त्याना लोकांचा फायदा झाला व अजूनही ते चालू आहे.

अटल बिहारी बाजपेयी....यानंतर ेका पार्टीचे सरकार बनणे अवघड झाले. पहिले नॅान कॅांग्रेस ५ वर्षे चाललेले सरकार होते. दिल्ली मुंबई कलकत्त्ा व चेन्नई हायवे ने जोडणारा प्रकल्प त्यांनी सुरू केला तो २०१२ मध्ये पूर्ण झाला. यासाठी सरकारी पैसा कमी होता म्हणून फंड गोळा केले गेले. १९९५ मध्ये टिलिकॅाम पॅालिसी बनवून स्वस्त मोबाईल्स चा जमाना सुरू झाला. यासाठी ड्यूटी कमी केली व आॅपरेटर्स मधील स्पर्धा वाढवली.

मनमोहनसिंग.... यांच्या राज्यात २००५ मध्ये आर टी आय अॅक्ट झाला. सरकार काय करते, टॅक्स कुठे जातो हे साधारण लोकांपर्यंत पोचू लागले.अण्णा हजारे, केजरीवाल यांचे त्यात महत्वाचे योगदान आहे. २००४ मध्ये ६ ते १४ वर्ष वयाच्या मुलांना शिक्षणाचा अधिकार मिळाला.

आता परत कोलगेट, २ जी घोटाळे चर्चेत आहेत. आता या पुढे कोणते सरकार येणार व काय महत्वाचे निर्णय घेणार ते बघायचे. आपल्या मागच्या पंतप्रधानांनी घेतलेल्या काही महत्वाच्या निर्णयामुळे देश प्रगती करत राहिला हे नक्की.
अमेरिकेने जेव्हा काही बंदी आणली किंवा मदत बंद केली तेव्हा चांगला मार्ग काढला आहे. उदा. संगणक निर्मिती, उत्तम प्रतीचा गहू, उदारीकरण ज्याचा देशाला फायदाच झाला आहे. आता त्ांनी मदत नाकारायची वाट न बघते आपणच नवीन वाटा शोधायला हव्यात.

पहिले पाउल  हे नेहेमीच महत्वाचे व अवघड असते. वर उल्लेखलेली पहिली पावले आपल्या आजपर्यंतच्या पंतप्रधानांनी टाकली त्याबद्दल आपण त्यांचे थोडेतरी ऋणी रहोयला हवे.










Thursday, March 6, 2014

खजिना मनोरंजनाचा ...

खजिना मनोरंजनाचा ..

आजकाल जमाना आहे इंटरनेटचा. जगातल्या घडामोडी तुम्ही घरबसल्या बघू शकता. टी व्ही वरून पण आपण अनेक गोष्टी बघत असतो. रोजच्या सिरीअल्स, बातम्या, सिनेमे आणि गाणी.  आता यू ट्यूब मुळे टी व्ही शिवाय अनेक गोष्टींची मजा घेता येते. यातील महत्वाचा फायदा म्हणजे हव्या त्या वेळी कार्यक्रम बघता येतो आणि हो जाहिराती शिवाय... अजून काय पाहिजे...

भारताबाहेर रहाणारे लोक याचा मला वाटते जास्त फायदा घेतात कारण इंटरनेट सुविधा चांगली असते आणि टी व्ही चेनेल्स घेण्याची गरज पडत नाही. माझ्या आवडीच्या अशा काही साईटस् देत आहे बघा तुम्हालाही आवडतील.

आय बी एन लोकमत लाइव्ह बघता येतो. या वरील ग्रेट भेट हा कार्यक्रम खरोखर ग्रेट आहे. अनेक कलाकार, शास्त्रज्ञ, राजकारणी यांच्या जीवनाबद्दल माहिती मिळते. यू ट्यूब वर नंतरही बघता येते.

  apalimarathi.com वर मराठी सिनेमे, नाटक, सिरीअल्स बघू शकतो. सध्या अग्निहोत्र ही जुनी सिरीअल मस्त आहे. कलाकार, कथा सगळे पाहून आजकालच्या सिरीअल्स मधील सासू सुना या विषयातून कधी आपण बाहेर येउ असे वाटते. अशीच अजून एक साइट आहे rajashri.com.

rajyasabha tv.com या साइट वर जुन्या कवी, लेखक यांच्याबद्दल गुफ्तगु, एक शाम .साहिर के नाम असे सुंदर कार्यक्रम आहेत. जरूर पहा. या कार्यक्रमातील मला सगळ्यात आवडते ते शुद्ध हिंदी भाषा. खूप छान वाटते ऐकायला. सध्या शाम बेनेगल यांची संविधान दर रविवारी सुरू झाली आहे. आपली घटना कशी तयार झाली यावर.

Satyamev Jayte - गेल्या वर्षीपासून आमिर खान ने चालू केलेली मालिका. चांगला रिसर्च आणि सडेतोड विचार. अशा किती गोष्टींपासून आपण अनभिज्ञ असतो ज्या आपन्या आजूबाजूला घडत असतात.

Pradhanmantri ABP News हा पण एक चांगला प्रयत्न आहे. आजपर्यंतच्या सगळ्या प्रधानमंत्रींच्या कारकिर्दीत काय घडले. बरेच खरे फूटेज वापरल्याने बघताना छान वाटते.

TED.com यावर बरेच माहिती पूर्ण  १०-१५ मि चे व्हिडीओ असतात. अनेक विषय हाताळने जातात.
einthusian.com यावर चांगल्या क्वालिटीचे सिनेमा बघता येतात. थोडे थांबावे मात्र लागते.
Desirulez.net या साइट वर मला वाचते टी व्ही जगतातले सगळे काही असते... कसे जमवतात देव जाणे.

असो तुम्ही पण जाउन बघा या साइट्स वर.

Thursday, January 30, 2014

दा न्हिन्सि... मशिन्स इन मोशन प्रदर्शन...


दा न्हिन्सि... मशिन्स इन मोशन प्रदर्शन...

नुकतीच ह्यूस्टन येथे मैत्रिणिला भेटायला गेले होते. तिथे गेल्यावर नासा ला गेलो. नुकतेच स्पेस स्टेशन वरील स्पेस वाॅक चे प्रत्यक्ष प्रक्षेपण पाहिले होते. हे सगळे जिथून कंट्रोल केले ती कंट्रोल रूम बघितली. ट्रेनिंग फॅसिलिटी मध्ये स्पेस शटल चे भाग, सूट, रोबो, जुनी शटल्स पाहिली. इंटरनॅशनल स्पेस स्टेशन वरचा लाइव्ह कार्यक्रम पाहिल्याने काही गोष्टी उगाच ओळखीच्या वाटल्या. तिथे असलेल्या प्रदर्शनात काही छान माॅडेल्स होती. चंद्रावरून दिसणारी पृथ्वी मस्त होती. लहान मुलांसाठी सायन्स मधील काही गोष्टी प्रयोग रुपात एक जण दाखवत होती. मुलांबरोबर मोठेही त्यात भाग घेत होते.








यावेळेस तिथे जाण्याचे अजून एक आकर्षण होते, ते म्हणजे तिथे असलेले लिओनार्डो दा व्हिन्सि चे मशिन्स इन मोशन प्रदर्शन. हा इटालिअन मनुष्य म्हणजे एक अजब रसायन होते.  एका माणसात चित्रकार, पेंटर, शिल्पकार, शास्त्रज्ञ, कलाकार, गाणे समजणारा एवढे सगळे गुण आणि त्याने निर्माण केलेल्या कलाकृती सगळेच आपल्याला आश्चर्यात टाकणारे आणि विचार करायला लावणारे. १४५०- १५०० च्या सुमारास हा हिरा इटलीत नवीन नवीन गोष्टी करत होता. त्याचे मोनालिसा आणि द लास्ट सपर ही सगळ्यांना माहित असलेली पेंटिंग्ज. निसर्गातून प्रेरणा घेत त्याने कुतुहल जागृत ठेवत अनेक गोष्टींची कत्पना केली. या सगळ्यांची चित्र रूपात माहिती लिहून ठेवली. आजच्या काळात जी मशिनरी आपण पहातो त्याचा त्याने तेव्हा विचार केला होता. हे सगळे डावीकडून उजवीकडे लिहिले आहे व आरशात बघितल्यावर सुलटे दिसेल असे लिहिले आहे. आपण एक ओळ लिहून पाहिली तर लक्षात येते की किती अवघड प्रकार आहे ते. त्याच्या या लिखाणाला कोडेक्स म्हचले जाते. आश्चर्य म्हणजे आज ही वेगवेगळ्या संग्रहालयात बघायला मिळतात. आणि याचा मोठा भाग बिल गेटस यांनी विकत घेतला आहे व तो ठिकठिकाणी दाखवला जातो.
 Vitruvian Man   हे त्याचे माणसाच्या  प्रमाणबद्धतेचे चित्र प्रसिद्ध आहे. तसेच अॅनाटाॅमी ची चित्रेही प्रसिद्ध आहेत.

या प्रदर्शनात त्याच्या डिझाइन प्रमाणे लाकडापासून वस्तु बनवून ठेवल्या आहेत. त्या काळात मिळणारे सामान वापरून सगळे बनवले आहे. विमान, पॅराशूट, सायकल, रणगाडा हे सगळे बघायला मिळाले, पंचमहाभूतांचा विचार सतत समोर ठेवला आहे. पक्षी बघून विमानाची कल्पना सुचली आहे. नुसत्या काड्या वापरून केलेला पूल अप्रतिम आहे. त्याला कुठेही जोड नाही. युद्धात याचा वापर केला गेला. या सगळ्या वस्तू चालवून बघता येतात. तोफेचा रणगाड्याचा पण छान नमुना बघायला मिळतो. बाॅल बेअरिंग , पाणी काठण्याचे प्रकार, अंतर मोजणे, आर्द्रता मोजणे हे सगळे चांगले मांडले आहे.


तुमच्या जवळच्या ठिकाणी हे प्रदर्शन आले तर नक्की बघा.

Friday, November 16, 2012

इतिहास माणसाच्या संस्कृतिचा... भाग १

इतिहास माणसाच्या संस्कृतिचा...भाग १

कालच बातमी वाचली की जगाच्या उत्पत्तीचा नकाशा तयार करण्यात शास्त्रज्ञांना यश आले आहे. ग्रह, तारे, आकाशगंगा कसे आणि कधी तयार झाले याबाबत माहिती दिलेली आहे. हा सगळा अवकाशाचा इतिहास नकाशात बंदिस्त करण्यात मनुष्य यशस्वी झाला आहे. अशीच माहिती देणारी एक ६ भागातील मालिका आता history channel वरून दर मंगळवारी प्रसारित होत आहे. माणसाच्या सुरूवातीपासून कसा कसा तो घडत गेला आणि उत्क्रांत होत गेला यावर माहिती आहे. मला बरेच दिवसापासून यावर लिहायचे होते, आता काम सोपे झाले. या सेरीज मध्ये काही गोष्टी पटत नाहीत, काही गाळल्या आहेत तर काहींना महत्व कमी दिले गेले आहे असे वाटते पण तरीसुद्धा सगळे एकत्रित करण्याचा चांगला प्रयत्न आहे.  तुमचा मते-माहिती यावर मांडलीत तर अजूनच ही मालिका पूर्ण वाटेल. आपण इतिहासात या गोष्टी शिकतो पण त्याचे कनेक्शन विसरतो. माझ्या मते ज्या गोष्टींचे लिखित स्वरूपात काहीतरी शिल्लक आहे त्यांना यात स्थान दिले आहे. भांडणे कमी व्हावीत हा हेतू असावा, कारण इतिहास म्हटला की वाद आलेच, असो.....

बिग बँग ने या विश्वाची निर्मिती झाली. ग्रह, तारे, आकाशगंगा तयार झाले. आपली पृथ्वी त्यातलीच एक. आत्तापर्यंत माहिती असलेला हा एकच ग्रह आहे की ज्यावर पाणी आणि वातावरण दोन्ही आहे. हे दोन्ही  जीव जगवण्यासाठी पूरक आहे. १३ बिलिअन वर्षानंतर मनुष्यप्राणी अस्तित्वात आला. सुरूवात पूर्व आफ्रिकेत झाली. आपल्या सगळ्यामध्ये त्या लोकांच्या डी एन ए चा काही तरी अंश आहेच. रिफ्ट व्हँलीत पहिली माणसे रहात होती. अग्निचा उपयोग करून अन्न शिजवले जाउ लागले. अग्नि ज्वलनासाठी आवश्यक त्या गोष्टी असल्याने माणसाला त्याचा फायदा करून घेता आला. चांगले अन्न मिळाल्याने मेंदूची वाढ झाली, तो आधीपेक्षा  आकाराने दुप्पट झाला. त्याच्या गुंतागुंतीच्या रचनेने माणूस विचार करायला शिकला. त्या वेळेस १०००० लोक पृथ्वीवर होते(सध्या १ तासात तेवढे जन्मतात) याच सुमारास पृथ्वीचा अॅक्सेस कलल्याने तापमान घटले व बराच भाग बर्फाखाली गेला. या थंडीला न जुमानता काही लोक नवीन जागेचा शोध घ्यायला बाहेर पडले. थंड हवेशी सामना करण्यासाठी कातडीचे कपडे शिवायला माणूस शिकला. आगीपासून उब घेत गुहेत रहायला शिकला. या गुहांमध्ये त्यांच्या अस्तित्वाच्या खुणा दिसतात. आपण नेहेमी म्हणतो की लोक फार गोष्टीवर कोरतात, आपली नावे लिहितात किंवा चित्रे काढतात पण याच सवईमुळे त्यांच्या पाउलखुणा आपण बघू शकलो.
१०००० बी सी मध्ये १ मिलिअनन पर्यंत लोकसंख्या गेली. बर्फाचे रूपांतर पाणी व पावसात होउन गवत उगवले. त्यातून धान्यनिर्मिती झाली. कुणा एका बाईने फेकून दिलेले  धान्य उगवते हे पाहिले व धान्य पेरले जाउ लागले. धान्यामुळे खात्रीचा जगण्याचा मार्ग मिळाला. हळूहळू या शेताजवळ लोक वस्ती करायला लागले. ३००० बी सी मध्ये इंग्लंड च्या आसपास खेडी वसली.व लोकवस्ती वाढू लागली. धान्य व पाळीव प्राण्यानी माणसाला जगण्याचा मार्ग दिला तसेच रोग व भांडणेही दाखवली. त्यावेळत्या उत्खननात १० पैकी  एकजण मारामारीत मेलेला सापडला. याचवेळेस जगात हळूहळू धर्मांचा उदय झाला. जी लोक गेली त्यांची आठवण म्हणून स्टोन हेंज ची निर्मिती युरोपात झाली, त्याचवेळेस पिरँमिडस ची निर्मिती सुरू झाली.

खूफू राजाने हे बांधकाम सुरू केले. ३५००० कामगार २० वर्षे हे काम करत होते. त्यासाठी २ मिलिअन दगड वापरले गेले. हे एवढे बांधकाम करणे सोपी गोष्ट नव्हती. त्यासाठी शिस्तबद्ध कामाची गरज होती.  त्यावेळेस चित्रलिपी चा आधार घेउन लिहिले गेले व हे भव्य काम पूर्ण झाले. आजही तिथे गेलो की थक्क व्हायला होते. लाइम स्टोन ने दिलेला मुलामा व सोनारी कळस आता शिल्लक नाही पण तरीसुद्धा ५००० वषापूर्वीचे काम बघून आपण थक्क होतो.
याचवेळेस मिडल इस्ट मध्ये छोटी गावे उदयाला येत होती. आताचे टर्की त्यापैकीच एक. शेतकरी हत्यारे वापरू लागले होते आणि व्यापाराला सुरूवात झाली होती.  टिन चा शोध लागला होता. त्यानंतर ब्राँझ चा शोध लागला आणि पुढील २००० वर्षे युद्धात व इतरत्र त्याचा वापर झाला. याच सुमारास पहिले ट्रॅक रेकाॅर्ड ठेवला गेले. इडी ने फरशांवर आपले हिशोब व माहिती कोरून ठेवली आहे. व्यापारासाठी लोक युरोप, भारतात व आजूबाजूला पसरले.
इकडे इजिप्त मध्ये मोझेस ३ राजा होता. त्यावर सूदान मधून १२००० सैन्यासह हल्ला आला. त्यांना हरवून इजिप्शिअन राजानी आपले वर्चस्व सिद्ध केले. ही सगळ्यात पहिली िलखित लढाई समजली जाते.  त्यानंतर त्या लोकांनी ४००० स्क्वेअर माइल्स एवढे आपले साम्राज्य पसरवले. सूर्याची किरणे पोचतात तिथपर्यंत त्यांचे राज्य आहे असे ते म्हणत. नंतर तिथे बरेच राजे झाले, राजांना देवाचा दर्जा दिला जाउ लागला. आफ्टर लाइफ, पिरॅमिडस भरपूर बांधले गेले. पुढे हे राज्य लयाला गेले. समूद्रातून आलेले हल्ले परतवणे त्यांना जमले नाही. नवीन शत्रू जास्त सामर्थ्यशाली होता. शस्त्रांनी परिपूर्ण होता.
यानंतर आयर्न युग सुरू झाले. त्याने सगळे भविष्य बदलले.  पृथ्वीचा गाभा लोहाचा बनलेला आहे. कोळसा, लाकूड यांच्याबरोबर हे खनिज तापवून हत्यारे बनवण्यात आली. ती हत्यारे जास्त टिकाउ व तीक्ष्ण होती. त्यावेळेस कोळसा बनवण्यासाठी ७० मिलिअन एकर झाडे पाडली गेली.  या लोखंडी हत्यारामुळे दणकट बोटी बनवता येउ लागल्या. फिनिश लोक यात सगळ्यात पुढे होते. अतिशय धाडसी व नवीन गोष्टींचा शोध घेण्यास तयार असल्याने ते अटलांिटक वर सत्ता गाजवू लागले. त्यांनी बोटींसाठी कील बनवले, ज्यायोगे बोटी स्थिर राहू लागल्या व ते अजून सामर्थ्यवान झाले. त्यांच्या बोटीच्या प्रवासात त्यांनी माउंट कामारून हा आफ्रिकेतला ज्वालामुखी पाहिला. त्यातून येणारी आग, धूळ पाहून त्याला त्यांनी देवाचा रथ असे नाव दिले. या लोकांची अजून एक महत्वाची कामगिरी म्हणजे त्यांनी जगाला २२ अल्फाबेटस दिली. त्यामुळे शिकणे व संदेश सोपे झाले. वाटेत एका बेटावर त्यांनी गोरिला पाहिल्याची नोंद आहे व त्याला ग्रेट एप असे म्हटले होते. ती माणसांची पूर्वज असावीत असा निष्कर्ष ही काढला होता आणि हे सगळे डार्विन च्या सिद्धांतापूर्वी २५०० वर्षे.




या काळात अध्यात्मिक विचारांचे वारे ही हळूहळू पसरू लागले होते. भारतात हिंदूइझम, हिमालयाच्या पायथ्यापासून पूर्वेकडे बुद्धीझम आणि चीन मध्ये कन्फ्यूशिअस पंथ पसरू लागला होता. मिडल ईस्ट च्या बाजूला ग्रीस मध्ये अनेक लढवय्ये होते. स्पार्टा त्यातील एक राज्य. हे लोक लढवय्ये म्हणून प्रसिद्ध. मुलगा ७ वर्षाचा झाला की त्याला लढाईचे शिक्षण देत. सर्व प्रकारात पारंगत करत. त्यांच्यावर जेव्हा पर्शिअन सैन्य चालून आले तेव्हा लढायचे का शरण जायचे हा प्रश्न पडला. सर्वसामान्य नागरिकांचे मत घेतले गेले व लढायचे ठरले. त्याकाळी असे पहिल्यांदाच घडले की सगळ्यांची मते घेउन लढाईचा निर्णय घेतला गेला व अतिशय पद्धतशिरपणे एकत्र राहून शत्रूचा हल्ला मोडून काढला. कमी सैन्य असताना देखिल ही लढाई अथेन्सने जिंकली. आपल्या आजच्या लोकशाही पद्धतिची सुरूवात या लढईत झाली. या जया बद्दल पार्थेनान ची उभारणी झाली. त्यात अथेना देवीचे मंदिर आहे.

  याच सुमारास चीन मध्ये liquid iron set करून हत्यारे बनवायचा शोध लागला. त्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर हत्यारांची निर्मिती होउ लागली व युदध जिंकणे सोपे होउ लागले.  सुरूवातीचे क्राँस बो हे सुद्धा अतिशय चांगले होते. त्या वेळच्या राजाने एकमेकात लढणारे सगळे भाग एकत्र करून चायना ला नावारूपास आणले व मोठे राज्य स्थापन केले. All creatures under heaven असे त्याचे वाक्य होते.यामुळे चायना जास्त बलवान झाले.           
 
राज्याचे रक्षण करण्यासाठी The great wall of China chi nirmiti zali. त्यासाठी अमेक कामगारांनी आपले प्राण गमावले. अनेक वर्षे हे बांधकाम चालले. होते. दर युद्धात नवीन शोध लागतात व रक्षणासाठी किंवा विजयानंतर मोठी बांधकामे होतात हे तेव्हापासून दिसते.


 हा राजा अमरत्वाच्या मागे लागला होता. त्याला दिल्या जाणारे औषध हेच शेवटी जीवघेणे ठरले. तेव्हा आफ्टर लाइफ च्या नावाखाली त्याच्या बरोबर त्याच्या बायका व मुले यांनाही पुरले. हे स्मारक टेकडी, झाडे व पाणी याखाली अनेको वर्षे बंद राहिले. १९७१ च्या सुमारास त्याचे उत्खनन झाले. त्यावेळी त्याच्याबरोबर पुरलेली टेराकोटा आर्मी सापडली. ८००० शिपाई व प्रत्येकाचा चेहरा वेगळा. खरोखर कमाल आहे. आणि हे सगळे शिल्लक राहिले इतक्या वर्षांनी......

बॅबिलाॅन मध्ये याच सुमारास काही ज्यू कैद्यांना ठेवले होते, इस्राईलवर हल्ला करून त्यांना हरवून या लोकांना बंदीवान केलेले होते. त्यांच्या २-३ पिढ्या तिथे राहिल्या होत्या. या लोकांनी हिब्रू भाषेत बायबल लिहायला सुरूवात केली. इतरांपेक्षा वेगळे म्हणजे पहिल्यांदा त्यांनी एक देव असल्याची कल्पना मांडली. हे लिखाण त्यांनी कैदेतच करायला सुरूवात केली. यानंतर परत पर्शिअन लोकांनी बॅबिलाँनवर हल्ला केला. त्यावेळेस कैदेत जो राजघराण्यातला राजपुत्र होता त्याने १०० एक कुटुंबांना तिथून ५०० मैलावर असलेल्या जेरूसलेम मध्ये नेले. जी त्यांची भूमी होती. काही लोक मागे राहिले. पुढे गेलेल्या लोकांनी बायबल चे स्क्रिप्ट आपल्याबरोबर नेले तेच ओल्ड टेस्टामेंट.या पुस्तकाच्या जगात ५०० वर्षात ६ बिलिअन प्रति छापल्या गेल्या...आजपर्यंतच्या सर्वात जास्त.

हे सगळे पाहिल्यावर मोहेंजो दारो हराप्पा, रामायण महाभारत यांचा उल्लेख नाही हे जरूर खटकते. आपल्याकडे एवढे उत्खनन व नोंदी नाहीत हेही खरेच. नोंद असलेल्या गोष्टीच घेतलेल्या दिसतात. तसेही आपल्याकडे महाभारत व रामायण हे काव्य आहे असे म्हणतात. बघू आता पुढे काय काय म्हणतात ते. एक गोष्ट चांगली आहे, लगेच फेसबुक पेज उघडले असल्याने लोकांनी आपली मते नोंदवायला सुरूवात केली आहे. मनुष्याची सतत नव्याची आस आणि जिद्द या गोष्टीमुळे शोध लावत आपण कसे आजपर्यंत पोचलो हे बघणे नक्कीच छान आहे. आपल्या देशात काही घडत असताना त्याच वेळेस बाहेर काय घडत होते हे बघणे या सिरीअल ने नक्की होईल.


पुढील भाग लौकरच....